Patchlab Festival 2026: Dream Sim

Piętnasta edycja Patchlab Digital Art Festival to moment, by spojrzeć na piętnaście lat rozwoju sztuki cyfrowej i kultury Art & Tech przez pryzmat technologicznych przełomów i związanych z nimi oczekiwań. Od 2012 roku Patchlab przybliża polskiej publiczności nowe zjawiska sztuki cyfrowej i debatę o tym, jak technologie zmieniają wyobraźnię i doświadczenie rzeczywistości. W 2026 roku pytanie o przyszłość technologii staje się pytaniem o przyszłość człowieczeństwa.

Przez dekady technologia była przestrzenią projekcji naszych marzeń. Miała poszerzać wolność i kreatywność, demokratyzować dostęp do wiedzy, uwalniać od ograniczeń ciała, czasu i przestrzeni, otwierać nowe sposoby poznania. Dream Sim konfrontuje te obietnice z dzisiejszą rzeczywistością. Które z marzeń się spełniły, które przejęła logika rynku i platform, a które obróciły się we własne przeciwieństwo?

Dream Sim odnosi się zarówno do marzenia o technologicznej przyszłości, jak i do jego ciemniejszego odbicia – momentu, w którym spełniająca się obietnica zaczyna przypominać niepokojący sen, a nawet koszmar. Te same technologie mogą poszerzać możliwości i jednocześnie ograniczać sprawczość, otwierać nowe przestrzenie doświadczenia i zarazem projektować je za nas. Technologia rozszerza granice tego, co możliwe, ale niekoniecznie pogłębia ludzkie doświadczenie. Świat bez tarcia, opóźnienia i ograniczeń staje się światem nieustannej optymalizacji. Jeśli wszystko można wygenerować, przewidzieć i spersonalizować, to czy właśnie przypadek, niepewność i ograniczenie nie nadają doświadczeniu znaczenia?

Sztuczna inteligencja przestała być eksperymentem, stając się technologią ogólnego zastosowania wpływającą na coraz więcej obszarów życia. Jednocześnie systemy, które miały nam służyć, coraz częściej działają jako pośrednicy: selekcjonują informacje, podejmują decyzje, rekomendują, interpretują, tworzą i komunikują się w naszym imieniu. Nie zawsze wiemy już, czy po drugiej stronie obrazu, tekstu lub rozmowy znajduje się człowiek. Paradoksalnie, im skuteczniej technologia symuluje ludzką twórczość, obecność i sprawczość, tym pilniejsze staje się pytanie o to, czego w ludzkim doświadczeniu nie da się zasymulować.

Dream Sim rozgrywa się w napięciu pomiędzy marzeniem a symulacją. Technologie, które miały pomagać nam urzeczywistniać wyobrażone światy, coraz częściej same je wytwarzają. AI generuje obrazy, głosy, opowieści i wspomnienia, cyfrowe modele symulują miejsca, ciała i procesy, a XR pozwala doświadczać alternatywnych rzeczywistości. Symulowane są jednak nie tylko obrazy i przestrzenie, lecz także rozmowa, osobowość, obecność i sprawczość. Granica przebiega więc mniej wyraźnie między tym, co realne i wirtualne, a coraz częściej między przeżyciem a jego technologicznym odpowiednikiem.

W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera wyobraźnia. Czy generatywne technologie ją poszerzają, czy zaczynają zastępować gotowymi symulacjami tego, co już zostało pomyślane i zobaczone? Symulacja może być laboratorium przyszłości, przestrzenią testowania światów, które jeszcze nie istnieją. Problem zaczyna się wtedy, gdy narzędzie do projektowania możliwości zaczyna projektować nasze możliwości za nas.

Sztuka pozostaje miejscem, w którym ten proces można obserwować i zakłócać. W odpowiedzi na zalew deepfake’ów i obrazów generowanych przez AI pojawia się coś na kształt surrealizmu 2.0 – zwrot ku subiektywności, materialności i niejednoznaczności jako formom oporu wobec cyfrowej iluzji. Równocześnie coraz wyraźniej zaznacza się znaczenie ludzkiej sprawczości w procesie twórczym: technologia nabiera znaczenia poprzez intencję, wybór i działanie twórcy. Stąd rosnące znaczenie praktyk phygital, łączących cyfrowe procesy z ciałem, materią i fizyczną przestrzenią, gdzie doświadczenie nie kończy się na ekranie, lecz wydarza się tu i teraz.

Tytuł pozostaje celowo otwarty. Dream może być marzeniem, ale też złym snem, który wymyka się spod kontroli; Sim – narzędziem urzeczywistniania wyobraźni, ale również systemem, który zaczyna ją projektować za nas. Dream Sim przywołuje więc sen i marzenie, symulację i symulakrum, spekulację oraz projektowanie możliwych przyszłości. Brzmi również jak nazwa technologii, która mogłaby za chwilę pojawić się na rynku reklamowana sloganem: Download Your Future – doświadcz jutra, zanim ono nadejdzie. Ale za tą obietnicą kryje się zasadnicze pytanie: kto właściwie projektuje przyszłość, której pragniemy? My sami, czy systemy, które coraz lepiej potrafią przewidywać nasze potrzeby, zachowania i wyobrażenia?

Piętnasta edycja Patchlab nie proponuje więc wizji technologicznej przyszłości, lecz konfrontuje z rzeczywistością wyobrażenia i obietnice, które przez lata z nią wiązaliśmy. Co zyskaliśmy, a co oddaliśmy w zamian za wygodę, szybkość i automatyzację? Jak zachować sprawczość wobec procesów, których skala i dynamika wykraczają poza indywidualne decyzje? I jak projektować przyszłość ze świadomością mechanizmów, które coraz silniej wpływają na nasze wybory, potrzeby i wyobrażenia?

Być może najważniejszym wyzwaniem nie jest dziś przewidywanie tego, jaka technologia pojawi się następna, lecz zachowanie zdolności do wyobrażania sobie przyszłości poza logiką predykcji, optymalizacji i technologicznej konieczności oraz formułowanie nowych, bardziej świadomych marzeń o roli technologii w naszym życiu.

Jubileuszowi towarzyszyć będzie publikacja książki będącej wrażeniową historią piętnastu lat Patchlab Digital Art Festival, utkaną z opowieści o kolejnych edycjach, tematach przewodnich, artystach i ich twórczości oraz pytaniach, które powracały wraz ze zmieniającą się rzeczywistością technologiczną. Książka jest jednocześnie archiwum festiwalu i mapą przemian, które w tym czasie kształtowały sztukę cyfrową, technologie i kulturę Art & Tech. Pozwala spojrzeć na historię Patchlab nie tylko jako zapis rozwoju festiwalu, lecz także jako świadectwo zmieniających się wyobrażeń o technologicznej przyszłości.

Szczegółowy program 15. edycji Patchlab, wraz z listą artystów i wydarzeń, ogłosimy w czwartek 17 września.


Elwira Wojtunik-Láng
Dyrektorka Artystyczna Festiwalu Patchlab / Artistic Director of Patchlab Festival