Guanaquerx

Kuratorki: Carolina Pietyra, Elwira Wojtunik-Láng

Guanaquerx na nowo wyobraża robotykę jako narzędzie planetarnego wyzwolenia. Punktem odniesienia jest historyczne przekroczenie Andów przez Armię Rewolucyjną generała José de San Martína podczas walk o niepodległość Ameryki Łacińskiej. Dwa stulecia później ta sama trasa staje się miejscem nowej, spekulatywnej wyprawy, która stawia pytanie, czy wyzwolenie może dotyczyć nie tylko ludzi, ale także naszych relacji z technologią i planetą.

Projekt rozwijany był przez dwa lata dzięki współpracy inżynierów, artystów, rzemieślników, programistów, tkaczy, lokalnych poganiaczy mułów i historyków. Łączy współczesną robotykę z andyjskimi materiałami, wiedzą i symboliką. Jednym z jego kluczowych elementów są Pluriversal Laws of Robotics, które przepisują prawa Asimova, rozszerzając odpowiedzialność technologii poza człowieka, na Ziemię i wszystkie żywe istoty.

Guanaquerx proponuje nie tyle nową maszynę, ile nowy scenariusz technologicznej przyszłości. Zamiast powtarzać dominujące marzenie o AI i robotyce jako narzędziach kontroli, eksploatacji i ekspansji, projekt bada relację opartą na współpracy, lokalności i odpowiedzialności. Pyta, czy potrafimy wyobrazić sobie technologiczną przyszłość poza logiką dominacji oraz czy tworzenie i symulowanie alternatywnych modeli może być pierwszym krokiem do ich urzeczywistnienia.

Guanaquerx powstała przy wsparciu Creative Capital, Hyundai Motor Group oraz Rhode Island School of Design.
Praca otrzymała nagrodę Golden Nica w kategorii Artificial Life & Intelligence na Prix Ars Electronica 2025.

Krakowskie Biuro Festiwalowe jest współorganizatorem wystawy.

Wyprawa przez Andy
W styczniu 2024 roku Guanaquerx – czworonożny robot, którego kształt stanowi świadome nawiązanie do andyjskiego guanako – wraz z grupą artystów, inżynierów, rzemieślników i przewodników przez siedem dni przemierzał Andy, pokonując szczyty o wysokości ponad 4500 metrów, rzeki i strome górskie tereny. Wyprawa nawiązywała do historycznego marszu Armii Andów generała José de San Martína z 1817 roku, jednego z kluczowych wydarzeń w dziejach walk o wyzwolenie Ameryki Południowej.

Jednak celem projektu nie było odtworzenie historycznego wyczynu ani demonstracja technologicznej sprawności. Przeciwnie – wyprawa pokazała, że technologia może funkcjonować dzięki współpracy i zależności, a nie autonomii rozumianej jako całkowite uniezależnienie się od innych. Na trudnych odcinkach robot był transportowany na grzbiecie muła. W projekcie uczestniczyło niemal sto osób, a sama ekspedycja zgromadziła około 30 osób oraz 58 koni i mułów.

Wystawa kontestuje dominujące przekonanie na temat służebnej roli technologii, którą postrzegamy poprzez jej funkcje – w tej perspektywie maszyny mają wykonywać zadania, przyspieszać procesy, zwiększać wydajność, zastępować człowieka lub przejmować czynności uznawane za niebezpieczne i monotonne. Natomiast Guanaquerx stawia pytanie, co mogłoby się wydarzyć, gdyby technologia przestała być rozumiana przede wszystkim jako narzędzie kontroli i optymalizacji.

Technologia jako relacja
Projekt Pauli Gaetano Adi wpisuje się w szersze poszukiwania związane z more-than-human design – projektowaniem, które nie traktuje człowieka jako jedynego punktu odniesienia. Z tej perspektywy technologia nie musi być przeciwieństwem natury. Może wspierać relacje międzygatunkowe, uwzględniać środowisko i korzystać z wiedzy zakorzenionej w konkretnym miejscu. W Guanaquerx spotykają się zaawansowana robotyka, andyjskie materiały, rzemiosło oraz wiedza o krajobrazie. Bambusowa konstrukcja, tkaniny, mechaniczny ogon czy flaga „armii wyzwolenia robotów” tworzą hybrydową formę, która wymyka się tradycyjnemu wyobrażeniu o tym, jak powinna wyglądać technologia.

Istotna jest tu również sama historia guanako – zwierzęcia, które stało się inspiracją projektu. Relacja między człowiekiem, zwierzęciem i andyjskim krajobrazem prowadzi do pytania, czy technologia może być projektowana z uwzględnieniem więcej niż jednej perspektywy i czy może wspierać równowagę zamiast eksploatacji.

– Technologia ma służyć człowiekowi. Być narzędziem. Wykonywać polecenia. Optymalizować proces. Zwiększać produktywność. Technologia jest de facto przez nas zniewolona. Dziedziczy nie tylko naszą wiedzę. Dziedziczy również nasze hierarchie, modele kontroli, obsesję efektywności, władzy, dominacji. Ale kultura może pozwolić sobie na pytanie, które w laboratorium technologicznym zabrzmiałoby absurdalnie: a co, jeśli maszyna nie ma nam służyć? To właśnie z tej myśli wyrasta Guanaquerx. Jest próbą stworzenia „technologii inaczej” – lokalnej, kolektywnej, relacyjnej i osadzonej w historii dekolonizacji – wyjaśnia Carolina Pietyra, dyrektorka KBF i kuratorka wystawy Guanaquerx – emancypacja technologii.

Choć sam robot uczestniczący w wyprawie nie zagości w Aptece Designu, stał się punktem wyjścia do szerszej refleksji. Wystawa zachęca do radykalnego przemyślenia relacji człowieka z technologią, a także do zakwestionowania wizji świata podporządkowanego wyłącznie ludzkim potrzebom. Stawia również pytanie o to, jak projektować wolność, nie reprodukując przy tym logiki niewolnictwa – przenoszenia ciężaru pracy na tych, którzy mają wykonywać ją za nas: roboty, przyrodę, zwierzęta czy innych ludzi.

W Aptece Designu zaprezentowane zostaną materiały dokumentujące projekt i wyprawę Guanaquerxa przez Andy – filmy, eksponaty, materiały badawcze i dokumentacja ekspedycji. Wystawa pozwoli przyjrzeć się procesowi powstawania projektu oraz ideom, które stoją za jego artystyczną i technologiczną warstwą.

Dekolonizacja technologii
Guanaquerx – emancypacja technologii jest opowieścią o dekolonizacji technologicznego myślenia. Projekt nie próbuje nadążać za dominującymi modelami innowacji, lecz szuka alternatywy: technologii zakorzenionej w miejscu, lokalnej wiedzy, rzemiośle i współpracy.

Wyprawa przez Andy staje się w tym kontekście rodzajem eksperymentu. Zestawia historyczną pamięć, wiedzę baqueanos – przewodników znających teren i jego ścieżki – lokalne materiały oraz współczesną robotykę. Technologia nie występuje tu jako rozwiązanie narzucone z zewnątrz, lecz jako efekt spotkania różnych rodzajów wiedzy i doświadczenia.

To właśnie ta hybrydowość jest jednym z najważniejszych elementów projektu. Guanaquerx łączy to, co cyfrowe i materialne, współczesne i zakorzenione w tradycji, ludzkie i nie-ludzkie. Nie chodzi o wybór jednej strony, ale o możliwość funkcjonowania pomiędzy nimi.

Guanaquerx – emancypacja technologii nie daje gotowych odpowiedzi. Zamiast tego proponuje ćwiczenie z wyobraźni: co mogłoby się wydarzyć, gdybyśmy przestali traktować technologię wyłącznie jako narzędzie? Bo pytanie o wolność maszyn jest ostatecznie pytaniem o to, jakiej przyszłości chcemy dla ludzi, technologii i całej planety.

STRONA projektu Guanaquerx